woensdag, april 16, 2008

Nazi's?

Kijk, ik heb natuurlijk altijd gelijk. Laat dat duidelijk zijn. Maar soms heb ik nog meer gelijk dan ik zelf denk.

Zo kreeg mijn uitgeverij een brief van iemand die zich geërgerd had aan het laatste hoofdstuk van 'Kinderen van Amsterdam.' Ze schreef: 'Ik stoor me eraan dat alle Duitsers worden neergezet als ware het allemaal nazi's. Je leest dit bijvoorbeeld op pagina 165: De Duitsers hebben ook veel niet-Joodse mannen opgepakt. Iedereen weet nu hoe wreed de Duitsers zijn. Op pagina 166: Telkens als er een nazi wordt vermoord, nemen de Duitsers wraak. Ik vind dat deze ongenuanceerdheid niet past in een boek en zeker niet in een boek wat voor kinderen geschreven is.'

Mijn eerste reactie was 'wat een onzin.' Het gaat immers wel degelijk om Duitsers en niet om Faro-eilanders. Mijn tweede reactie was 'toch zit er wel wat in.' Niet alle Duitsers waren fout in de oorlog. En niet alle Duitsers waren nazi. En het laatste wat ik wil is opnieuw een hekel aan Duitsers opwekken. Maar toch stond het er goed, vond ik.

Maar ik hoefde er niet lang over na te denken, want ik kreeg hulp van mijn uitgeverij. Die legde helder uit waar de denkfout lag. Niet alle wreedheden werden door nazi's uitgevoerd. Er waren ook Duitsers die geen nationaal-socialist waren die even hard meededen aan de razzia's en deportaties. Wat er in het boek stond klopte dus wel degelijk.

14 opmerkingen:

coen zei

De intentie van die zinnen is misschien wel goed, maar met een zin als 'Iedereen weet nu hoe wreed de Duitsers zijn.' veralgemeniseer je iets. Je bedoelt nazi's plus de Duitsers die meehielpen bij razzia's, maar je kunt de zin ook als een algemene waarheid over alle Duitsers lezen. In die zin heeft de vrouw wel gelijk.

Jan Paul zei

Nee. Als het Nederlands elftal slecht speelt en alleen Robin van Persie speelt goed, dan mag je gerust zeggen dat het Nederlands elftal slecht speelt zonder telkens te vermelden dat er een speler tussen zit die wel goed speelt.

Ik vertel in het begin van het hoofdstuk trouwens bovendien dat niet iedere Duitser het met Hitler eens is.

bibi zei

Ik moet hier Jan Paul ook even te hulp schieten. Want ja, ook ik heb het over de Duitsers als het over de Tweede Wereldorlog gaat (Laika tussen de sterren), en ook ik weet dat niet alle Duisters etc. Het vervelende van schrijven is dat je moet schrappen. Je kunt dus niet overal dat genuanceerde zinnetje bijzetten, want anders wordt het boek onleesbaar. Ik schrijf ook altijd hij waar net zo goed zij zou kunnen staan. Maar dat wordt lelijk. In theorie heeft die mevrouw gelijk, maar in de schrijfpraktijk heeft Jan Paul gelijk. En aangezien Jan Paul schrijver is, heeft hij dus gelijk. Het rottige van alles is dat de Nazi's de regels opstelden maar dat de gewone Duitse jongens ze moesten uitvoeren. Jongens die liever een biertje dronken dan oorlog voerden. Dat is het cynische van het verhaal: Duitsers dus, niet altijd nazi's.

bibi zei

Waar ik Duisters schreef en orlog moet resp. staan Duitsers en oorlog, maar dat begrepen jullie al.

Thomas zei

Ik heb nog een argument voor Jan Pauls gelijk.
Dat gaat over de context. Het boek gaat over Amsterdam. Met 'de Duitsers' worden in het boek niet alle inwoners van Duitsland bedoeld, maar de bezetters in Amsterdam. Zij waren wel degelijk allemaal nazi's, of in elk geval mensen die met 'fout in de oorlog' geassocieerd mogen worden. Dat voelt een kind aan - en die weet inmiddels ook wel dat niet elke Duitser fout was. Dus de nuance hoef je echt niet te maken.

coen zei

Nou ja, uit de discussies van de laatste tien jaar over zwart, wit en grijs denken, mag je (juist van schrijvers, Bibi) toch enige nuance verwachten. Volgens mij biedt Jan Paul die voldoende in het boek, dat is het punt niet.
Toch staat die veralgemenisering er. En Duitser zijn staat niet gelijk aan wreed zijn. Net zoals Nederlander zijn niet gelijk staat aan dapper zijn (en dat staat ook in het boek).
Ik denk vooral dat de briefschrijfster bezwaar maakt tegen de koppeling van een negatieve eigenschap aan een heel volk. Dat is wel na te voelen, lijkt me, en niet iets om je gelijk mee te behalen.

coen zei

Aldus dominee Gremdaat.

Jan Paul zei

De mevrouw heeft een heel aardige, maar stellige brief teruggekregen van de uitgeverij.

Maar wat zij wilde was pertinent onjuist. Zij wilde dat het woord 'Duitsers' overal vervangen werd door 'nazi's' en dat is pertinent onjuist. Niet iedereen in de Wehrmacht was aangesloten bij de NSDAP. Maar de hele Wehrmacht heeft meegewerkt aan deportaties, razzia's en het fusilleren van onschuldige mensen.

bibi zei

Navoelen doe ik het zeker, daarom schreef ik ook dat ik die mevrouw wel begreep. Alleen tegen het licht van de oorlog, en inderdaad ook gezien wat Thomas daarover schreef, zou ik het ook zo aanpakken. En in het boek dat ik nu schrijf komen de Duitsers er ook niet goed vanaf. Ze moeten het zonder nuancering doen. Het betreft allemaal Duitsers die de grens zijn overgelopen om in andermans land flink huis te houden. En dat er thuis een aantal flink goed zat te wezen, daar hebben veel mensen niets van gemerkt. Het zij zo. Achteraf mag je die nuancering aanbrengen, maar speelt het verhaal in de oorlog dan moet je het niet verpesten met al die nuanceringen en denkerommetjes: niet alle Duitsers waren fout. Je lezer meeslepen lukt niet als je telkens een voorbehoud maakt. Juist als schrijver vind ik dat je niet altijd hoeft te nuanceren.

ted zei

Daar snijd je een buitengewoon interessant punt aan, Bibi! Maar als je wéét dat je niet nuanceert, ben je dan niet eigenlijk verplicht om het wél te doen?
Qua taal zit er maar één woord verschil tussen min of meer genuanceerd zijn en niet genuanceerd zijn - de Duitsers waren fout vs. veel Duitsers waren fout. Qua drama is het dilemma veel groter als je erbij betrekt dat er ook goede Duitsers waren en foute Nederlanders.
Uiteraard ligt het heel erg aan het soort boek dat je schrijft. Als de Duitsers als een aanstormende groep worden neergezet, kan het behoorlijk ongeloofwaardig overkomen om er genuanceerd over te schrijven vanuit het perpectief van een bedreigde Nederlander. Maar als het om één Duitser gaat kan het over de kam scheren van alle Duitsers wel erg clichématig overkomen.

Gina zei

had dit al gelezen tot en met Bibi's eerste reactie. zag nog wel een woordspeling in Duitser en Duister, want zo waren 'die' nazi's wel. duister.

gisteravond was op de Vlaamse tv een documentaire over bekende nazi-jagers. weer erg toevallig, gezien Jan Paul's blog hier. het gaat om Serge en Beate Klarsfeld. petje af voor zulke mensen, hoor. en erg koude rillingen-achtig toen bij de begrafenis van Klaus Barbi enkele oude mannen, in lang zwart leer, hem een hitler-groet brachten. je denkt dan gelijk, waarom kunnen zie die engerds niet gelijk met Barbi begraven?

ik denk dat de nuance, waar hier over gesproken wordt, door de LEZER kan worden aangebracht en niet zozeer door de schrijver of uitgeverij. zeker als het begrip in een bepaalde context en tijdperk past. iedereen WEET tegenwoordig dat niet alle Duitsers fout zijn. zoals ook niet alle Nederlanders zoals Wilders denken. maar daar wordt in bepaalde kringen ook de hele Nederlandse natie op aangekeken :-)

bibi zei

Schrijf je een schoolboek dan heb je de verplichting enige nuance aan te brengen, maar ik vind dat je als schrijver de vrijheid hebt in het vuur van het verhaal niet te hoeven nuanceren. Anders wordt het zo'n lang en saai boek:
Die Duitsers gooiden met hun bommenwerpers heel Rotterdam plat. Nou ja heel Rotterdam, alleen de binnenstad en zelfs in het centrum stonden er uiteindelijk toch nog wat gebouwen overeind. En ook niet alle Duitsers deden aan dat bombardement mee. Nee, ze pasten natuurlijk niet allemaal tegelijk in die bommenwerpers, daar was geen plaats voor, het waren er misschien vijftig die die bommenwerpers bestuurden, niet alle Duitsers deden dat dus, maar heel Duitsland stond wel te juichen daarna. Nou ja, niet heel Duitsland, een groot deel van Duitsland waarschijnlijk, want er waren natuurlijk Duitsers die dat niet zo leuk vonden, maar ja die zagen of hoorden wij hier in Nederland niet, maar ze waren er achteraf wel, Duitsers die het afkeurden. Maar goed, die hele stad stond dus in brand, behalve het stadhuis dan, dat hadden die Duitsers goed uitgekiend, die Duitsers die dus in die bommenwerpers zaten, want niet alle Duitsers konden een vliegtuig besturen, sommigen waren beter in het bereiden van zuurkool met worst, want dat is het lievelingsgerecht van Duitsers, niet van alle Duitsers, ben je gek, hier houden we toch ook niet allemaal van haring? Er zijn vast Duitse vergetariers en ook Duitsers die liever een schnitzeltje eten, maar anyway, die stad was dus behoorlijk beschadigd en toen kwamen ze daarna nogal luidruchtig het land binnen gewandeld. Met ze bedoelen we natuurlijk niet alle Duitsers want niet alle Duisters waren in Nederland, er waren er ook in Rusland, in Italie, in Polen, in Oostenrijk, in Hongarije, in Noord-Afrika, je snapt eigenlijk niet dat er nog Duitsers in Duitsland waren. Maar goed, die Duitsers dus, dat stelletje dat in ons land de wet ging uitmaken en onze fietsen en postduiven afpakten- dat wilden ze trouwens niet allemaal hoor, maar het moest nu eenmaal van hun baas, anders hadden ze dat nooit gedaan, maar heel raar, op een dag waren we wel al onze fietsen, radio's en duiven kwijt.
Snappen jullie? Ik stop.

coen zei

Ja Bibi, ik snap dat je in staat bent om iets te ridiculiseren. We moeten blijkbaar, vooral voor kinderen, lekker zwart-wit blijven denken. Overzichtelijk wereldbeeld. Ik stop ook maar.

Gina zei

nog 1 reactie, want als we het hebben over wat kinderen allemaal gevoerd krijgen, dan is een boek van Jan Paul Schutten waarin algemeen de term Duitsers wordt gebruikt toch echt 1 op de schaal van 10 waar het FOUTE boel betreft. bovendien legt hij ook uit dat niet iedere Duitser achter Hitler stond. hebben de kinderen daar vragen over, nou, daar zijn ouders-leerkrachten voor, om antwoord te geven op prangende vragen. nuance aan te brengen. aan te leren.

door al het geweld op tv en in kindertekenfilms etc of in de X-Box en Playstation spelletjes krijgen kinderen ook niet bepaald een genuanceerd beeld van de wereld. of werkelijkheid. of hoe je verbeelding en fantasie op een leuke manier kunt gebruiken. of hoe je onderscheid maakt.

zag gister iets op de BBC over een 17-jarige die terecht stond voor de moord op een 11-jarige jongen, Rhys Jones. hoe komen die jongeren aan wapens? en het was een zogenaamde verdwaalde kogel die Rhys doodde. zeggen ze. wat doen jongeren met wapens op straat, zomaar wat schieten en 'per ongeluk' een kindje doden? waar halen ze dat soort acties vandaan?

ik zie geregeld auto's voorbij scheuren met jonge mensen. als ik word ingehaald, meestal door dat soort stoer volk. je hoeft geen geleerde te zijn om in een oogopslag te zien dat ze zwaar aan de drugs zijn, alcohol drinken achter het stuur en anderszins niks nuttigs of zinvols met hun tijd doen. het is triest dat je dan denkt dat zulke mensen hun eigen leven uithollen, parasiteren. en of ze dan niet beter tegen een boom kunnen knallen. opgeruimd staat netjes. want soms wordt het toch nog wel wat, raken ze hun wilde haren kwijt en stichten ze een gezin. en lezen ze op een avond hun kinderen uit een boek over kinderen in Amsterdam voor :-)

maar hier gaat het inderdaad om de vrijheid van een schrijver, al is het wel een interessant iets, als vraagstuk. in hoeverre is een schrijver verantwoordelijk voor de interpretatie van zijn/haar woorden etc etc